Εργασιακή εξάντληση (Burn out)

Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης – ή αλλιώς burn out – δεν είναι κάτι άγνωστο. Το έχουμε ακούσει, το έχουμε συζητήσει, πολλοί το έχουν βιώσει. Πώς όμως φτάνει κάποιος εκεί; Και τι αποκαλύπτει αυτή η σταδιακή φθορά για τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και την εργασία; Πότε τα σημάδια γίνονται προειδοποίηση και πότε είναι η στιγμή να ανησυχήσουμε; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν αφορούν μόνο τη δουλειά· μιλούν για την προσωπικότητα, τις αξίες και τη στάση μας ως άνθρωποι και ως επαγγελματίες.

Ένα από τα πιο συνηθισμένα πρώιμα σημάδια είναι η αυξανόμενη αγανάκτηση απέναντι στην εργασία. Οι άνθρωποι αρχίζουν να δυσφορούν με τη σκέψη της δουλειάς, να νιώθουν βάρος πριν καν ξεκινήσει η ημέρα. Δεύτερο βασικό στοιχείο είναι η αποπροσωποποίηση. Ο εργαζόμενος παύει να δίνει κομμάτια του εαυτού του σε αυτό που κάνει, οι άλλοι γίνονται «αδιάφοροι», οι σχέσεις χάνουν τη ζεστασιά τους, οι συνάδελφοι δεν αποτελούν πηγή στήριξης ή δημιουργικής ανταλλαγής. Η μοναδικότητα χάνεται, μαζί της και το αίσθημα νοήματος.

Σημαντικό και συχνό είναι και το τρίτο στοιχείο: η σωματοποίηση. Το σώμα αρχίζει να εκφράζει ό,τι το συναίσθημα δεν αντέχει άλλο. Το υπερβολικό άγχος διογκώνεται σε συνθήκες υπερφόρτωσης, ασαφών ρόλων, πίεσης χρόνου και έλλειψης υποστήριξης. Ζαλάδες, ημικρανίες, μυϊκοί πόνοι, κόπωση, πτώση της πίεσης – όλα μπορούν να εμφανιστούν ως αποτέλεσμα της συνεχούς έντασης. Τα παραπάνω, συνδυαστικά, δημιουργούν μια εσωτερική έκρηξη δυσαρέσκειας και απελπισίας.

Ένα ακόμη στοιχείο είναι η μειωμένη αντοχή στις δυσκολίες. Ο εκνευρισμός και ο κυνισμός κάνουν την εμφάνισή τους, ενώ κάθε μικρό εμπόδιο βιώνεται ως αδιέξοδο. Πρόκειται για μια "άδεια" διαχείριση της καθημερινότητας – μια δουλειά που δεν εμπνέει πια.

Το burn out γεννιέται συχνά μέσα στο ίδιο το εργασιακό περιβάλλον. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τα προσωπικά μας χαρακτηριστικά δεν παίζουν ρόλο. Η υπερπροσφορά, η τελειομανία, η ανάγκη για αναγνώριση, η υπερβολική φιλοδοξία ή ενσυναίσθηση μπορούν να μας εκθέσουν ακόμη περισσότερο. Το πώς θα διαχειριστεί κανείς την πτώση της ενέργειας και της διάθεσης, είναι εξίσου καθοριστικό με τις συνθήκες που την προκάλεσαν.

Πολλά εργασιακά πλαίσια λειτουργούν με υπερβολικές απαιτήσεις, ελλιπή οργάνωση, συγκρούσεις, επιθετικότητα, υποτίμηση, αρνητισμό και έλλειψη σεβασμού. Ένα περιβάλλον χωρίς ενθάρρυνση, χωρίς διαφάνεια, χωρίς πρόθεση για ανάπτυξη, αργά ή γρήγορα εξαντλεί.

Για να λειτουργεί υγιώς μια ομάδα, χρειάζεται προσανατολισμός στην ανθρώπινη ανάπτυξη και στην καλλιέργεια ενός κλίματος που βασίζεται σε αξίες όπως η ειλικρίνεια, ο σεβασμός, η δικαιοσύνη, η ομαδικότητα και η δημιουργικότητα. Η αναγνώριση των δυσκολιών και η πρόληψη της εξουθένωσης είναι απαραίτητα βήματα.

Πρόληψη του burn out

Σε ατομικό επίπεδο, το πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση της κούρασης – όχι μόνο σωματικής αλλά και συναισθηματικής/ πνευματικής. Η αναζήτηση ειδικού ίσως βοηθήσει να επανέλθει η ισορροπία, καθώς είναι σημντικό το άτομο να κατανοήσει τους λόγους που το ώθησαν στην εργασιακή απελπισία. Σημαντικό είναι επίσης το άτομο να μάθει να θέτει όρια και να διεκδικεί υποστήριξη όταν οι συνθήκες ξεφεύγουν από τον έλεγχο. Η συμμετοχή σε ομάδες εκτός δουλειάς – τέχνη, αθλητισμός, χόμπι, δράσεις – λειτουργεί ανακουφιστικά και εμπλουτίζει τη ζωή με νέες πηγές ενέργειας και χαράς.

Ωστόσο, οι ατομικές τεχνικές δεν αρκούν όταν το περιβάλλον είναι εκείνο που παράγει την εξουθένωση. Γι’ αυτό η πρόληψη χρειάζεται να γίνει τόσο «κάθετα» όσο και «οριζόντια».

Κάθετη πρόληψη

Αφορά το κομμάτι της ευθύνης που έχει η διοίκηση. Ένας οργανισμός που επιθυμεί υγιείς εργαζόμενους – και συνεπώς υγιείς δείκτες παραγωγικότητας – χρειάζεται να αναγνωρίζει έγκαιρα τα προβλήματα και να ενεργεί. Αυτό σημαίνει καλύτερη οργάνωση, καθαρές αρμοδιότητες, συνεχής εκπαίδευση, στήριξη, καλλιέργεια κουλτούρας δικαιοσύνης και ανοιχτής επικοινωνίας. Η εκπαίδευση των υπευθύνων στη διαχείριση συγκρούσεων και η προσφυγή σε διαδικασίες διαμεσολάβησης μπορούν να αποτρέψουν κλιμακώσεις και να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη.

Οριζόντια πρόληψη

Εδώ αναφερόμαστε  στη συμβολή των ίδιων των εργαζομένων. Η συνεργατικότητα, η ειλικρινής επικοινωνία, η διάθεση για ενεργητική ακρόαση και η αναγνώριση τόσο των επιτυχιών όσο και των δυσκολιών, ενισχύουν την ομάδα. Όταν τα προβλήματα μεταφέρονται υπεύθυνα στη διοίκηση και τίθενται με διάθεση επίλυσης, αποφεύγεται ο εγκλωβισμός στον θυμό και η σωματοποίηση.

Επιλογικά

Κανένας εργασιακός χώρος δεν οφείλει να είναι τέλειος. Μεγάλη σημασία έχει όμως η ανάληψη της ευθύνης – τόσο από την πλευρά της διοίκησης όσο και από την πλευρά των ανθρώπων που εργάζονται μέσα σε δύσκολες συνθήκες. Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο όταν κάποιος, παρά τα εμπόδια, επιλέγει να μην εγκλωβίζεται στη θέση του θύματος αλλά να διατηρεί τον επαγγελματισμό του, να διαφοροποιείται και να δημιουργεί προοπτική εκεί που αρχικά δεν φαίνεται να υπάρχει. Αυτοί οι άνθρωποι χτίζουν φως μέσα στο σκοτάδι και κρατούν ζωντανή την ελπίδα.

Η εργασία μας μάς αφορά βαθιά. Η αίσθηση προοπτικής, η πίστη ότι τα πράγματα μπορούν να εξελιχθούν, είναι βασικά στοιχεία ψυχικής υγείας. Κλείνοντας, αξίζει να θυμηθούμε τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη από την ομιλία του στο Νόμπελ: «Ἡ ποίηση ὀφείλει, κατά τήν ταπεινή μου γνώμη, πέραν ἀπό συγκεκριμένα δόγματα, νά ἐπιτρέπει αὐτή τήν ἀναπνοή». Έτσι πέραν των αναγκαίων δυσλειτουργικών συνθηκών, όταν η εργασία γίνεται τέχνη ζωής, θα προσφέρει αυτή την αναγκαία αναπνοή που διατηρεί την υγεία στη ζωή.

– Μαντζάνα Φωτεινή Ψυχολόγος BSc, MSc